లోహ శిల్పం రూపుదిద్దుకుంటుంది
* బస్తర్‌ ధోక్రా ప్రత్యేకత ఇదే..!
* శతాబ్దాల చరిత్ర కలిగిన గిరిజన హస్తకళ..
* మైనపు అచ్చుతో అందమైన శిల్పాలు..
* ఆదరణ తగ్గడంతో కళాకారులకు సవాళ్లు
ఆకేరు న్యూస్, ఛత్తీస్‌గఢ్‌ :
మైనంతో ఓ రూపాన్ని తయారు చేస్తారు. దానిపై మట్టి పొరలు పూస్తారు. వేడి చేయడంతో మైనం కరిగిపోయి ఖాళీ ఏర్పడుతుంది. ఆ ఖాళీలో కరిగిన లోహాన్ని పోస్తారు. చివరకు మట్టి అచ్చును పగలగొడితే అందమైన లోహ శిల్పం బయటపడుతుంది. వినడానికి వింతగా అనిపించినా.. ఇది శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న అద్భుతమైన గిరిజన కళ. అదే ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బస్తర్‌ ప్రాంతానికి చెందిన ‘ధోక్రా’ (Dhokra Art) లోహ శిల్పకళ.
కోండగావ్‌ జిల్లాలో గిరిజన కళాకారుల కుటుంబాలు తరతరాలుగా ఈ కళను కొనసాగిస్తున్నాయి. అడవులు, జంతువులు, స్థానిక దేవతలు, గిరిజన జీవనశైలి ఈ శిల్పాల్లో ప్రతిబింబిస్తాయి. ఏనుగులు, గుర్రాలు, పక్షులు, తాబేళ్లు, మనుషుల ఆకృతులతో పాటు అలంకరణ వస్తువులను కూడా కళాకారులు రూపొందిస్తున్నారు. అయితే పెరుగుతున్న ముడిసరుకు ధరలు, మార్కెట్‌ సమస్యలు, యువతలో తగ్గుతున్న ఆసక్తి ఈ సంప్రదాయ కళ భవిష్యత్తుపై ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి.
* Bastar Dhokra Art ఎలా తయారవుతుంది?
ధోక్రా కళలో (Dhokra Art) ‘లాస్ట్‌ వ్యాక్స్‌ కాస్టింగ్‌’ (Lost-Wax Casting) అనే ప్రత్యేక పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. ఇత్తడి, కంచు, ఇతర బెల్‌ మెటల్‌ మిశ్రమాలతో శిల్పాలను తయారు చేస్తారు. ముందుగా తయారు చేయాలనుకున్న శిల్పానికి అనుగుణంగా మట్టితో ఒక ప్రాథమిక ఆకారాన్ని రూపొందిస్తారు. ఆ తర్వాత తేనెటీగల మైనంతో చేసిన సన్నని దారాలను ఆ ఆకారంపై చుట్టి, శిల్పానికి కావాల్సిన రూపాన్ని కల్పిస్తారు. సూక్ష్మమైన డిజైన్లు, అలంకరణలను కూడా మైనంతోనే రూపొందిస్తారు.
తర్వాత ఈ మైనపు నమూనాపై మట్టి, ఇతర సహజ పదార్థాలతో పొరలు వేస్తారు. అవి పూర్తిగా ఎండిన తర్వాత వేడి చేస్తారు. అప్పుడు లోపల ఉన్న మైనం కరిగి బయటకు వెళ్లిపోతుంది. దీంతో అచ్చు లోపల ఖాళీ ఏర్పడుతుంది. ఆ ఖాళీలో కరిగించిన లోహాన్ని పోస్తారు. అది చల్లబడి గట్టిపడిన తర్వాత బయటి మట్టి పొరను జాగ్రత్తగా పగలగొట్టి శిల్పాన్ని బయటకు తీస్తారు.
ఈ ప్రక్రియలో ఒకసారి ఉపయోగించిన మట్టి అచ్చును మళ్లీ ఉపయోగించలేరు. అందువల్ల ప్రతి శిల్పం ప్రత్యేకమైనదిగా ఉంటుంది. సన్నని తీగల్లాంటి డిజైన్లు, క్లిష్టమైన ఆకృతులు, సహజంగా కనిపించే అసమానతలు బస్తర్‌ ధోక్రా కళకు ప్రత్యేక గుర్తింపును తీసుకొస్తాయి.
* గిరిజన జీవనశైలికి అద్దం పట్టే శిల్పాలు..
బస్తర్‌ ధోక్రా శిల్పాల్లో స్థానిక గిరిజన సమాజాల జీవన విధానం, నమ్మకాలు, ప్రకృతితో ఉన్న అనుబంధం కనిపిస్తాయి. ఏనుగులు, గుర్రాలు, గుడ్లగూబలు, తాబేళ్లు వంటి జంతువుల ఆకృతులను కళాకారులు ఎక్కువగా రూపొందిస్తారు. స్థానిక దేవతలు, సంగీతకారులు, గ్రామీణులు, సంప్రదాయ ఆచారాలకు సంబంధించిన వస్తువులను కూడా శిల్పాలుగా మలుస్తారు.
ఈ కళను సంప్రదాయంగా గడ్వా (Ghadwa) కళాకారుల సమాజం కొనసాగిస్తోంది. వారి లోహ శిల్పకళా నైపుణ్యం తరతరాలుగా వారసత్వంగా వస్తోంది. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని కోండగావ్‌ను ‘క్రాఫ్ట్‌ సిటీ’గా కూడా పిలుస్తారు. ఇక్కడ ధోక్రాతో పాటు ఇనుప వస్తువులు, టెర్రకోట, వెదురు, చెక్కతో తయారుచేసే హస్తకళా ఉత్పత్తులు కూడా ప్రసిద్ధి చెందాయి.
బస్తర్‌ ధోక్రా కళకు 2008లో భౌగోళిక గుర్తింపు (GI) ట్యాగ్‌ లభించింది. దీంతో ఈ ప్రాంతానికి చెందిన సంప్రదాయ కళకు ప్రత్యేక గుర్తింపు దక్కింది.
* తెలంగాణలోనూ ప్రత్యేకమైన డోక్రా కళ..
తెలంగాణ ప్రజలకు డోక్రా కళ కొత్తది కాదు. ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలోనూ ప్రత్యేకమైన డోక్రా లోహ శిల్పకళ కొనసాగుతోంది. ముఖ్యంగా జైనూర్‌ మండలం పరిధిలోని ఉషేగావ్‌, చిత్తల్‌బోరి గ్రామాల చుట్టుపక్కల ఈ కళను అనుసరించే కళాకారులు ఉన్నారు. ఆదిలాబాద్‌ డోక్రా కళకు 2018లో ప్రత్యేకంగా GI గుర్తింపు లభించింది. బస్తర్‌ ధోక్రా మాదిరిగానే ఇక్కడ కూడా మైనపు అచ్చు పద్ధతిలో లోహ శిల్పాలను తయారు చేస్తారు. అయితే ప్రాంతీయ డిజైన్లు, కళాకారుల సంప్రదాయాలు, స్థానిక సంస్కృతి ప్రభావం వల్ల ఈ రెండు కళారూపాలకు ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు ఉంది.
* కళాకారులకు పెరుగుతున్న సవాళ్లు..
సంప్రదాయ కళగా గుర్తింపు పొందినా ధోక్రా కళాకారులకు జీవనోపాధి పరంగా అనేక సమస్యలు ఎదురవుతున్నాయి. 2025లో కోండగావ్‌కు చెందిన 120 మంది ధోక్రా కళాకారులపై నిర్వహించిన పరిశోధనలో పలు సమస్యలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. మౌలిక సదుపాయాల కొరత, ముడిసరుకు ధరల పెరుగుదల, మార్కెట్‌ అవకాశాలు పరిమితంగా ఉండటం, తక్కువ ధరకు లభించే యంత్రాలతో తయారైన వస్తువుల నుంచి పోటీ వంటి అంశాలు కళాకారులను ఇబ్బందులకు గురిచేస్తున్నాయి. మరోవైపు యువతలో సంప్రదాయ కళను నేర్చుకోవాలనే ఆసక్తి తగ్గుతోందని పరిశోధన పేర్కొంది.
ఒక్కో శిల్పాన్ని తయారు చేసేందుకు కళాకారులు ఎంతో సమయం, శ్రమ వెచ్చించాల్సి ఉంటుంది. కానీ ఆ శ్రమకు తగిన ఆదాయం లభించడం లేదు. మధ్యవర్తులపై ఆధారపడటం, మార్కెటింగ్‌ అవకాశాలు లేకపోవడం కూడా వారి ఆదాయంపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి.
మైనంతో మొదలై అగ్నిలో కరిగి చివరకు లోహ శిల్పంగా రూపుదిద్దుకునే ఈ అద్భుత కళను కాపాడటం ఇప్పుడు పెద్ద సవాలుగా మారింది. తరతరాలుగా ఈ కళను నిలబెట్టిన కుటుంబాలకు తగిన ఆదాయం, మార్కెట్‌ అవకాశాలు కల్పిస్తేనే తర్వాతి తరాలకు కూడా ఈ వారసత్వాన్ని అందించగలుగుతారు.
About the Author
Please tell us what is wrong. Your report will be sent to the website team.
